Catch – 22 – საკულტო ანტიმილიტარისტული რომანი [რეცენზია]

catch22

ალბათ არ შევცდები თუ ვიტყვი, რომ ამერიკელი ავტორის, ჯოსეფ ჰელერის წიგნი, რომელსაც ორიგინალში Catch-22 ჰქვია ქართულად ნათარგმნი არაა. ამიტომაც, მისი სათაურის ქართულად თარგმნას არ ვითავებ. თუ კი შევცდი, გპირდებით რომ შეცდომის გამოსწორების მიზნით დავჯდები “წიგნების დიეტაზე” და ორმოცი დღის განმავლობაში საერთოდ არ დავწერ წიგნზე რეცენზიას.

ხუმრობა იქეთ იყოს და Myvideo.ge – ს ენით რომ ვთქვათ, წიგნი ძალიან მაგარია! მართალია წიგნის შესახებ ამერიკული და ზოგადად დასავლური პოპ კულტურის დამსახურებით დიდი ხანია ვიცოდი, მაგრამ რეალურად წაკითხვა ერთი ჟურნალის მიერ “ყველაზე სასაცილო წიგნების” სიის ნახვის შემდეგ გადავწყვიტე. ჟურნალი მართალი აღმოჩნდა, Catch – 22 იმდენად სასაცილოა, რომ მაგალითად, ტრანსპორტში კითხვისას შეიძლება ემოცია ვერ შეიკავო და ხმამაღალი ხარხარით უხერხულ მდგომარეობაში აღმოჩნდე. მე პირადად იუმორის სტილით, ნაწარმოებმა კურტ ვონეგუტის რამდენიმე წიგნი გამახსენა, რომელიც ერთდროულად აბსურდულობას და ბიუროკრატიული რეალობის მშვენიერ აღწერას წარმოადგენს.

მიუხედავად იმისა, რომ თავად ტერმინი Catch-22 ამავე სახელწოდების ნაწარმოებმა დაამკვიდრა და მასში აღწერილ მოვლენებს უკავშირდება, დასავლური კულტურის წარმომადგენლები, ტერმინს ზოგადად პარადოქსალური მოვლენის აღსაწერად გამოიყენებენ. ხშირ შემთხვევაში ბევრს ნაწარმოების შესახებ არც კი სმენია. ეს კიდევ ერთხელ მიუთითებს იმაზე, თუ რაოდენ დიდი როლი ითამაშა ამ რომანმა თანამედროვე პოპულარული კულტურის ჩამოყალიბებაში.

ნაწარმოები მეორე მსოფლიო ომის დროინდელ ამერიკელ პილოტებზე მოგვითხრობს, რომლებსაც უამრავი სახიფათო საბრძოლო მისიის შესრულება უწევთ. ზოგიერთ მათგანს, მეტწილად კი ნაწარმოების მთავარ გმირს, იოსარიანს, ფრენების შეწყვეტა სურს, თუმცა ამის გაკეთების საშუალებას Catch – 22-ის წესი არ აძლევს. წესის პარადოქსალურობა შემდეგში მდგომარეობს: სამხედრო ექიმს შეუძლია პილოტისთვის ისეთი ცნობის გაცემა, რომელიც  მისი ფსიქიური აშლილობის აღმნიშვნელი და შესაბამისად საბრძოლო მისიებზე უარის თქმის საფუძველი იქნება. თუმცა, ცნობის გასაცემად ექიმს თავად პილოტმა უნდა მიმართოს. დილემა იმაში მდგომარეობს, რომ პილოტი რომელიც თავად მიმართავს ექიმს, აღიქვამს “საბრძოლო ფრენების სიგიჟეს” და შესაბამისად ფსიქიკურად მდგრადია, ანუ ვერ მიიღებს შესაბამის ცნობას. აქედან გამომდინარე, ასეთ საბუთს ვერავინ იღებს და  იძულებულია გააგრძელოს სახიფათო ფრენები.

ნაწარმოები სავსეა სახალისო პარადოქსებით, რომლებიც მეტწილად პერსონაჟების დიალოგებში გამოიხატება. ერთ-ერთ საინტერესო ეპიზოდს იოსარიანის მიერ მსუბუქი ყოფაქცვის ქალის ხელის თხოვნის ეპიზოდია. იოსარიანი უარს იღებს, იმ მიზეზით, რომ როსკიპი რომლითაც ის მოიხიბლება, თვლის რომ ნორმალურ მამაკაცს არ შეიძლება უნდოდეს არაქალიშვილი, მითუმეტეს მსუბუქი ყოფაქცევის ქალის ცოლად მოყვანა. ამიტომაცაა, რომ მას არ მოსწონს ისეთი მამაკაცი, რომელიც მას ხელს სთავაზობს. ამავდროულად, ნახსენებ ქალს მოსწონს სხვა ოფიცერი, თუმცა იმ შემთხვევაში თუ ეს უკანასკნელი მას ხელს სთხოვს, მისი სიმპატია უმალვე გაქრება.

აღნიშვნის ღირსია, რომ იუმორის და სამხედრო ბიუროკრატიაზე ქილიკის გარდა, რომანი მძლავრი ანტი მილიტარისტული მანიფესტია.

“შენ საუბრობ ომში გამარჯვებაზე, მე კი ვსაუბრობ ომში გამარჯვებაზე და ცოცხლად გადარჩენაზე,” ამბობს იოსარიანი სხვა ოფიცერთან კამათისას, რაზეც ეს უკანასკნელი შემდეგ კითხვას სვამს: “ზუსტად და ეგაა. ამიტომაც, როგორ ფიქრობ, რომელია უფრო მნიშვნელოვანი?” განრისხებული იოსარიანი პასუხობს: “ვისთვის? გაახილე შენი თვალები, კლევინჯერ, მკვდრისთვის არანაირი მნიშვნელობა არ აქვს, თუ ვინ მოიგებს ომს”.

განსხვავებულ ეპიზოდში იოსარიანი სხვა ოფიცერთან კვლავ ომზე და ზემდგომი ოფიცრების კორუფციაზე საუბრობს; “როდესაც მაღლა ვიყურები, ფულის მკეთებელ ადამიანებს ვხედავ. მე ვერ ვხედავ ვერც სამოთხეს, ვერც ანგელოზებს. მე ვხედავ ადამიანებს, რომლებიც ყოველ მოცემულ შესაძლებლობაზე და ყოველ ადამიანურ ტრაგედიაზე ფულს აკეთებენ.”

Catch – 22 ეპოქური და საკულტო ნაწარმოებია, რომლის შესაქმენლადაც ავტორს ჰერაკლისეური შრომის გაწევა დასჭირდა. ჰელერმა წიგნის წერა 1953 წელს დაიწყო, მისი პირველი გამოცემა კი მეტწილად ნაწარმოებზე მუშაობის გამო, მხოლოდ 1961 წელს მოხერხდა. საინტერესოა, რომ Catch – 22 -ს პირველ გამოცემას ამერიკაში მწყრალად შეხვდნენ. გაყიდვების რაოდენობა დიდი ხნის განმავლობაში დაბალ ნიშნულზე ფიქსირდებოდა, ხოლო ზოგიერთი კრიტიკოსი კი მას “უსტრუქტურო და წასაკითხავად გამოუდეგარ” წიგნად მოიხსენიებდნენ.  თუმცა,  როდესაც ნაწარმოებმა ნისლიან ალბიონამდე მიაღწია, რომანმა ნამდვილი ბუმი მოახდინა. წიგნის მაღაზიები მყიდველებს ვერ აუდიოდნენ. ამის შემდეგ წიგნს დავიწყება ბედად აღარ ეწერა, დღეს კი ის ნებისმიერი თავმოყვარე მკითხველის “წაკითხულ ან წასაკითხ” წიგნებს შორისაა.

One thought on “Catch – 22 – საკულტო ანტიმილიტარისტული რომანი [რეცენზია]

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / შეცვლა )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / შეცვლა )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / შეცვლა )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / შეცვლა )

Connecting to %s