Tag Archives: რეცენზია

ფავნის ლაბირინთი, ზღაპარი დაუმორჩილებლობაზე

თითქმის ექვსი წლის წინ ფავნის ლაბირინთზე მცირე რეცენზია დავწერე.

ამჯერად სახეცვლილ რეცენზიას ვიდეო ესსეს სახით გთავაზობთ

Advertisements

კინო 100 სიტყვაში. N 1. შეფი (2014).

9.2/10

DSC_1547.NEF

” – მომისმინე, როლინგსტოუნზე ბილეთი რომ გეყიდა და ჯაგერს Satisfaction არ დაეკრა, მოგეწონებოდა? 

– არა. 

– რა თქმა უნდა არა, იქაურობას გადაწვავდი.”

ინგლისურად Chef, ესპანურად Jefe, ქართულად შეფი, იმდენად “შიკარნი” ფილმია, რომ სიტყვა შიკარნის ბრჭყალები არც კი სჭირდება.

“შეფი” კერძი რომ იყოს, მას სტანდარტული მენიუსა და რესტორანში ვერ შეხვდებოდით. ეს საგანგებოდ, სიყვარულით  შერჩეული ინგრედიეტებისგან მომზადებული დელიკატესია,რომლის გასინჯვისას ხვდები, რომ ცოცხალი ხარ.

ეს ფილმი სიყვარულზე, საქმისადმი სიყვარულზე, სინაღდეზე და თუ გნებავთ, უფრო მეტიც, ცხოვრების აზრზე და დანიშნულებაზეა.

ჯონ ფავრო, სკარლეტი იოჰანსონი, დასტინ ჰოფმანი, რობერტ დაუნი ჯუნიორი, ეს ფილმის კასტია. თუმცა, ეს არ არის მთავარი მიზეზი თუ რის გამოც შეფი ყურადღებას იმსახურებს.

ინტერსტელარი – სახარება კრისტოფერ ნოლანისგან

შესავლის მაგივრად

ჟაკ ტატის აქვს ნათქვამი, რომ ფილმი უნდა იწყებოდეს დარბაზის დატოვების შემდეგ. დაახლოებით ასეთი ტიპის ნამუშევარია კრისტოფერ ნოლანის ინტერსტელარი, ყოველშემთხვევაში იმ ადამიანებისთვის, რომლებსაც ერთხელ მაინც აუხედავთ ვარსკვლავებით მოჭედილ ცაში და დაფიქრებულან კოსმოსის უკიდეგანობაზე. ინტერსტელარი მაშტაბურ, ზოგადსაკაცობრიო, თუ გნებავთ პრეტენზიულ ფილმთა რიცხვს უნდა მივაკუთვნოთ, თუმცა ეს პრეტენზია არ არის უსაფუძვლო. შეიძლება ითქვას, რომ ინტერსტელარმა უკვე გაიმეორა (ან სულაც აჯობა) წარმატება რომელიც 15 წლის წინ ძმებ (აწ უკვე და-ძმა) ვაჩოვსკების მატრიცას ხვდა წილად. ორივე ფილმმა ახალი სიტყვა თქვა კინოში და ზოგადად პოპ კულტურაში, გახადა პოპულარული იდეები, რომლებიც შედარებით მარგინალურად არსებობდნენ და მაყურებელს შეახსენა რომ სიახლის შემოტანა ყოველთვის არის შესაძლებელი.

იყავი შერლოკ ჰოლმსი კოსმოსში

კონან დოილის მიერ შექმნილი პერსონაჟი – შერლოკ ჰოლმსი განსაკუთრებული პერსონაჟია, რომლის ინტელექტიც ბევრად აღემატება ჩვეულებრივი ადამიანის შესაძლებლობებს. იმავე კონან დოილმა შექმნა სხვა პერსონაჟი – ექიმი უოტსონი, ეს მეორე, შერლოკისგან განსხვავებით ოდნავ ჩამოუვარდება საშუალო ინტელექტუალური შესაძლებლობის მქონე ადამიანს. ამიტომაც არის რომ დოილის ნაწარმოების კითხვის დროს მკითხველი ვერასდროს “ეწევა” შერლოკს, თუმცა უმეტესს შემთხევაში “უსწრებს” უოტსონს, შეიძლება ითქვას, რომ ასეთი ხერხით მწერალი იზიდავს და “ამშვიდებს” მკითხველს. კრისტოფერ ნოლანი მსგავს ფუფუნებას არ გვაძლევს, ის თავიდანვე წირავს მაყურებელს და ბოლო მომენტამდე აგდებს სასპენში. ნოლანი ერთგვარი ილუზიონისტია, რომლის ამოცანაც პრესტიჟის შენარჩუნება და მაყურებლის ერთგვარ ჰიპნოზში ჩაგდებაა. სწორედ იმ მომენტში, როდესაც ფიქრობ რომ აი ახლა მიხვდი, თუ როგორ შეიძლება განვითარდეს, ან სულაც დასრულდეს ისტორია, ნოლანი თითქოს გეთამაშება და სრულიად სხვა სცენარს გთავაზობს. მაგალითისთვის შეგვიძლია ფილმის დასაწყისშივე გამოყენებული ინტერვიუები გავიხსენოთ, რომლებიც შემდგომში საკმაოდ დიდი ხნით ქრება… რაღაც მომენტში თქვენ გახსენდებათ ეს ინტერვიუები და ფიქრობთ, რომ რეჟისორმა “საკმარისად არ დაგავიწყათ” ისინი და გექმნებათ ილუზია, რომ ახლოს ხართ სიუჟეტის დროზე ადრე გამოცნობასთან და სწორედ ამ დროს ვარდებით ნოლანის საოცრებათა ქვეყანაში, რომლის მიზუდულობის ძალა დიდი ხნით გტოვებთ ამ სამყაროში.

კვლავ მანიპულაციებზე, სიმბოლოებზე და ალუზიებზე

დიახ, ნოლანი ილუზიონისტია, ერთგვარი მანიპულატორი, რომელმაც იცის თუ როგორ იმუშავოს თქვენს ემოციებზე. იცის რა გაშინებთ, რას განიცდით, რა გაძლევთ იმედს და რაც მთავარია იცის, თუ როგორ გამოიწვიოს ეს ყველაფერი თქვენში. პირველ, ყველაზე მძლავრ შთაბეჭდილებას ალბათ  “მილერის პლანეტაზე” ჩასვლის მომენტი და გიგანტური ტალღა ქმნის. ჰანს ციმერის მუსიკა (რომელიც შესაძლოა მის კარიერაში საუკეთესოა) და ეკრანზე მიმდინარე მოვლენები გაიძულებთ წინ სავარძელში წამოიწიოთ  და ჩაეჭიდოთ სკამს. მუსიკა, დილან ტომასის პოეზია, ოპერატორული ნამუშევარი, ყველაფერი ეს იმ მაგიას ქმნის რომელსაც კინო შეგვიძლია ვუწოდოთ.

ინტერსტელარი სავსეა ალუზიებით. მატრიცის მსგავსად ფილმი გარკვეულწილად ბიბლიური სიუჟეტის განმეორებაა, 12 ასტრონავტი (მოციქული), მთავარი გმირი კუპერი, რომელიც გაფრენის მომენტში 33 წლის არის და რომელიც ყველაფრის ამოსავალ წერტილად სიყვარულს (ამაზე ცოტა ვრცლად შემდეგ ქვეთავში) ხედავს. მისი ეს გრძნობა ადამიანებთან მიმართებაში ძალიან მძლავრია, განსხვავებით მაიკლ კეინის პერსონაჟისგან, რომელიც მზად არის გაწიროს ცოცხალი ადამიანები უფრო დიადი მიზნებისათვის.

კიდევ ერთი ალუზია შეგვიძლია “სტენლი კუბრიკის 2001: კოსმოსური ოდისეას” დავუკავშიროთ. ასე მაგალითად, გავიხსენოთ კოსმოსში გაფრენის სცენა. კუპერი ტოვებს სახლს, დეგრადირებულ პლანეტას, რომელიც დასახლებულია ადამიანებით, რომლებსაც არ ახსოვთ კაცობრიობის მამოძრავებელი ძალის შესახებ, ადამიანებით რომლებიც აღარ იყურებიან ცაში და ამის მაგივრად მიწას მისჩერებიან. კუპერი მანქანაშია, მანქანა მოძრაობს სიმინდის ყანის გასწვრივ (რომელიც სწორედ რომ პოსტ-კონსიუმერისტული დედამიწის სიმბოლოდ გვევლინება), იწყება ათვლა, რომლის ბოლოს კადრი უკვე შატლზე გადადის. ინტერსტელარის ადამიანი ერთგვარი პრიმატია, რომელმაც კვლავ უნდა აიხედოს ცაში და უპოვოს საკუთარ თავს დანიშნულება.

ნოლანი ტრიერის წინააღმდეგ

მეინსტრიმულ კინოში ლარს ფონ ტრიერი ალბათ ყველაზე მიზანტროპ რეჟისორად შეგვიძლია მივიჩნიოთ, ჭეშმარიტ ნიჰილისტად. ეს ნიჰილიზმი აპოგეას “მელანქოლიაში” აღწევს, სადაც კირსტენ დანსტის პერსონაჟი მის დას ეუბნება რომ “დედამიწა ბოროტია.” მას თუ დავუჯერებთ, ზოგადად ბუნება ბოროტია და ამიტომაც მისი განადგურება პოზიტიურ მოვლენად უნდა აღვიქვად. სრულიად საპირისპიროა ნოლანის ხედვა. ინტერსტელარის შემთხვევაში, მისიაში გაფრენისას კუპერი და ბრენდი ბუნების ავკარგიანობაზე ლაპარაკობენ და ბოლოს იმ დასკვნამდე მიდიან, რომ ბუნება არ არის ბოროტი და სიტყვაზე ის რომ “ლომი კლავს ანტილოპას” თვითგადარჩენის ინსტინქტს უნდა დავუკავშიროთ და არა ბოროტებას. მოგვიანებით თემა უფრო იშლება და ყველაფერი სიყვარულს უკავშირდება. სიყვარულს, როგორც კაცობრიობის ერთ-ერთ მთავარ მამოძრავებელს, რომელიც გვაიძულებს ჩავაგდოთ საკუთარი თავი ხიფათში და საჭიროების შემთხვევაში გავწიროთ კიდეც, იმ სიყვარულს რომელიც დრამატურგიაში ყოველთვის გვევლინებოდა ერთ-ერთ მთავარ თემად.

მეორედ ნახვის სიამოვნება

თუ ინტერსტელარს ორჯერ უყურებთ, მეორე შემთხვევაში “სხვა ფილმს” ნახავთ, დაინახავთ სხვა დეტალებს, გაგეცინებათ იმაზე თუ როგორ არ აკვირდებობით მნიშვნელოვან სცენებს, რომლებიც პირველ ნახვაზე საკმაოდ უმნიშვნელოდ გეჩვენებოდათ. თუ პირველად არ იცი რას ელოდო ფილმისგან, თავიდან შედარებით რელაქსირებულად იწყებ მის ყურებას, თუმცა მეორე შემთხვევაში რადიკალურად სხვა განწყობით მიდიხარ სეანსზე და პირველივე წამიდან ცდილობ შენიშნო ის, თუ რა გამოგრჩა პირველი ნახვისას. შეიძლება ისიც კი იფიქრო, რომ ასეთი მომენტი არც ისე ბევრია, მაგრამ ძალიან მალე ხვდები რომ შეცდი და არც მეორე ჯერზეც გაქვს შანსი გაექცე ინტერსტელარის გრავიტაციას.  კინოდან გამოსული კი კვლავ ხვდები, რომ ფილმი მხოლოდ ახლა იწყება.

შთაბეჭდილებები გრძელი ნათელი დღეების ნახვის შემდეგ

გარეთ 2013 წელია. ქალაქში პოლიცია დადის, წესრიგია და ქუჩაში ნაკლებად ისვრიან. შავ-ბნელი ოთხმოაცდიანების შემდეგ წლები გავიდა. მეტიც, გაიზარდა თაობა რომელსაც ის პერიოდი არ ახსოვს. ის პერიოდი ისტორიას ჩაბარდა.

ნებისმიერი ისტორიული პერიოდი თუ მოვლენა, მითუმეტეს თუ ის მძიმეა, ყოველთვის პოულობდა ადგილს სხვადასხვა მწერლების, რეჟისორების და ზოგადად ხელოვანების ნამუშევრებში. ამის მიუხედავად 90-იანი წლების საქართველომ ვერა და ვერ მოიპოვა სათანადო ადგილი ხელოვანების შემოქემდებაში. ყოველშემთხვევაში, ამ თემაზე შექმნილი ნაწარმოებები მწირია და უმეტეს შემთხვევაში, მოვლენების უფრო ზედაპირულ, ზერელე აღწერას წარმოადგენენ.

საბედნიეროდ, ნანა ექვთიმიშვილის და სიმონ გროსის ნამუშევარი, გრძელი ნათელი დღეები აშკარა გამონაკლისია. მიუხედავად იმისა რომ ფილმს უკვე ხვდა წილად წარმატება საერთაშორისო ასპარეზზე და ის მრავალი ჯილდოს მფლობელია, მე მაინც ის ძალიან ადგილობრივი პროდუქტი მგონია, რომლის მთლიანი მნიშვნელობა მხოლოდ საქართველოში უნდა გაიგონ. ამას კარგი გაგებით ვამბობ. საქმე ისაა რომ ფილმი ძალიან ახლო და ნაცნობია ყველა იმ მაყურებლისთვის რომელსაც ის პერიოდი ახსოვს. თუ ის პერიოდი გახსოვს  (პისტოლეტის ჩუქება, მოტაცება, არაადამიანური პურის რიგები და ა.შ.) შეუძლებელია რომელიმე ეპიზოდს ან მაგალითს “მოგონილი” უწოდო, მაგრამ ამავდროულად თუ სხვა, განვითარებულ ქვეყანაში დაბადების ბედნიერება გვხდა წილად და ეს ყველაფერი არ გამოგივლია, შეიძლება ეჭვი შეგეპაროს რომ ასეთი რაღაცეები მე-20 საუკუნის დასასრულს შეიძლებოდა ხდებოდეს. ეჭვი შეგეპაროს არა იმიტომ რომ ფილმი ამის საშუალებას გაძლევს, პირიქით ფილმი ზედმიწევნით კარგად, სკურპულოზული დეტალების გამოყენებით აღწერს იმდროინდელ რეალობას, არამედ იმიტომ რომ იმდროინდელი რეალობა იმდენად გასაგიჟებელია, რომ უცხო ადამიანს შეიძლება უბრალოდ ფიქცია ეგონოს.

დეტალებს რაც შეეხება, ირაკლი წერეთლის წინასაარჩევნო პლაკატი, საბჭოური ნომრები “БГГ” სერიით,  რიგებში “რკინის გალიებში” მოტანილი პური და ბევრი სხვა მინიშნება მართალია უბრალოდ დეტალს წარმოადგენს, მაგრამ სწორედ ამ დეტალებისგან იქმნება აურა, რომელიც მაყურებელს იმ პერიოდის გარემოში აგდებს.

ფილმში რამდენიმე საუცხოო და აპლოდისმენტის ღირსი სცენაა. ერთ-ერთი ასეთი ოჯახში ცოლ-ქმარს შორის კონფლიქტს ასახავს, რომელიც ქმრის ლოთობის გამო წარმოიშობა.  სადილის დროს ისინი მაგიდას ტოვებენ და სხვა ოთახში განაგრძობენ ჩხუბს. ისმის გინება, ყვირილი. ვითარება რომელიც ნორმალურ პირობებში აღშფოთების მიზეზი უნდა იყოს, ამ შემთხვევაში სხვა ოჯახის წევრებისგან ბოლო მომენტამდე ასეთ რეაქციას არ იწვევს. ისინი მშვიდად განაგრძობენ სადილს, ცოლ-ქმრის ჩხუბი ფონია, არანორმალური ვითარება, რომელიც იმ რეალობაში ნორმალურობად აღიქმება. ამ მოკლე სცენით ფილმის ავტორებმა მაყურებელს რამდენიმე წუთში აუხსნეს 90-იანი საქართველოს სოციალური მიკროკოსმოსი.

მეორე სცენა – ქორწილში მთავარი გმირის მიერ შესრულებული ცეკვაა, რომლის სიტყვებით აღწერა რთულია და უბრალოდ სანახავია. ეს ქორწილი იმ ძალდატანით მოტაცების შედეგია, რომლის მსხვერპლიც ფილმის ერთ-ერთი გმირი, ნათია ხდება. ლამაზი გოგო, რომელიც მხოლოდ იმიტომ რომ “ვიღაცას მოსწონს” და ამ “ვიღაცას” შესწევს “ნაგლობა” მოიტაცოს, უნდა გახდეს ამ “ვიღაცის” ცოლი, დიასახლისი. მას სხვა გამოსავალი არ აქვს. ფილმს რომ ვუყურებდი დაახლოებით შემდეგ აზრმა გამიელვა: “რა ბედნიერები უნდა ყოფილიყვნენ ის გოგოები რომლებიც იმ პერიოდში შედარებით არალამაზები იყვნენ, მხოლოდ ასეთ შემთხვევაში ჰქონდა ქალს შანსი აეწყო მისი პირადი ცხოვრება. ლამაზი გოგოები უშანსოდ იყვნენ, მათ იტაცებდნენ.”

მიუხედავად იმისა რომ ფილმი საქართველოსთვის მძიმე პერიოდს ეხება და ასახავს, აღსანიშნავია რომ პარალელურად რეჟისორები აღწერენ ორი გოგოს, მათი თანატოლების და უფროსების ცხოვრებას, ცხოვრებას რომელიც პრინციპში არ იმჩნევს არსებულ რეალობას. ასეც იყო, მიუხედავად 90-იანების ურთულესი პირობებისას ადამიანები მაშინაც ცხოვრობდნენ, მაშინაც უყვარდათ, მოსწონდათ, მეგობრობდნენ, ენატრებოდათ, მოკლედ ყველაფრის მიუხედავად რჩებოდნენ ადამიანებად.

ასევე აღნიშვნის ღირსია, მსახიობების თამაში, კამერა, სწორად და შესაბამისად შერჩეული საუნდტრეკი (რომელიც თუ არ ვცდები, სულ სამი სიმღერისგან შედგება, მაგრამ სრულად საკმარისია) და ტემპი რომელიც მაყურებელს 102 წუთის განმავლობაში მოდუნების საშუალებას არ აძლევს.

მიუხედავად იმისა, რომ საბედნიეროდ ბოლო წლებში გამოჩნდა რამდენიმე კარგი ქართული ფილმი (“Keep Smiling”, “მანქანა რომელიც ყველაფერს გააქრობს”, “ქუჩის დღეები” და ა.შ.) უნდა ითქვას რომ გრძელი ნათელ დღეებს ცალკე ადგილი უჭირავს, ეს ის ფილმია რომელიც აუცილებლად უნდა შექმნილიყო. იმედი ვიქონიოთ რომ ნანა ექვთიმიშვილის და სიმონ გროსის ფილმი ამ თემაზე გადაღებულ ფილმებს შორის პიონერად მოგვევლინება, რასაც აუცილებლად უნდა მოჰყვეს სხვა ნამუშევრებიც.

Catch – 22 – საკულტო ანტიმილიტარისტული რომანი [რეცენზია]

catch22

ალბათ არ შევცდები თუ ვიტყვი, რომ ამერიკელი ავტორის, ჯოსეფ ჰელერის წიგნი, რომელსაც ორიგინალში Catch-22 ჰქვია ქართულად ნათარგმნი არაა. ამიტომაც, მისი სათაურის ქართულად თარგმნას არ ვითავებ. თუ კი შევცდი, გპირდებით რომ შეცდომის გამოსწორების მიზნით დავჯდები “წიგნების დიეტაზე” და ორმოცი დღის განმავლობაში საერთოდ არ დავწერ წიგნზე რეცენზიას.

ხუმრობა იქეთ იყოს და Myvideo.ge – ს ენით რომ ვთქვათ, წიგნი ძალიან მაგარია! მართალია წიგნის შესახებ ამერიკული და ზოგადად დასავლური პოპ კულტურის დამსახურებით დიდი ხანია ვიცოდი, მაგრამ რეალურად წაკითხვა ერთი ჟურნალის მიერ “ყველაზე სასაცილო წიგნების” სიის ნახვის შემდეგ გადავწყვიტე. ჟურნალი მართალი აღმოჩნდა, Catch – 22 იმდენად სასაცილოა, რომ მაგალითად, ტრანსპორტში კითხვისას შეიძლება ემოცია ვერ შეიკავო და ხმამაღალი ხარხარით უხერხულ მდგომარეობაში აღმოჩნდე. მე პირადად იუმორის სტილით, ნაწარმოებმა კურტ ვონეგუტის რამდენიმე წიგნი გამახსენა, რომელიც ერთდროულად აბსურდულობას და ბიუროკრატიული რეალობის მშვენიერ აღწერას წარმოადგენს.

მიუხედავად იმისა, რომ თავად ტერმინი Catch-22 ამავე სახელწოდების ნაწარმოებმა დაამკვიდრა და მასში აღწერილ მოვლენებს უკავშირდება, დასავლური კულტურის წარმომადგენლები, ტერმინს ზოგადად პარადოქსალური მოვლენის აღსაწერად გამოიყენებენ. ხშირ შემთხვევაში ბევრს ნაწარმოების შესახებ არც კი სმენია. ეს კიდევ ერთხელ მიუთითებს იმაზე, თუ რაოდენ დიდი როლი ითამაშა ამ რომანმა თანამედროვე პოპულარული კულტურის ჩამოყალიბებაში.

ნაწარმოები მეორე მსოფლიო ომის დროინდელ ამერიკელ პილოტებზე მოგვითხრობს, რომლებსაც უამრავი სახიფათო საბრძოლო მისიის შესრულება უწევთ. ზოგიერთ მათგანს, მეტწილად კი ნაწარმოების მთავარ გმირს, იოსარიანს, ფრენების შეწყვეტა სურს, თუმცა ამის გაკეთების საშუალებას Catch – 22-ის წესი არ აძლევს. წესის პარადოქსალურობა შემდეგში მდგომარეობს: სამხედრო ექიმს შეუძლია პილოტისთვის ისეთი ცნობის გაცემა, რომელიც  მისი ფსიქიური აშლილობის აღმნიშვნელი და შესაბამისად საბრძოლო მისიებზე უარის თქმის საფუძველი იქნება. თუმცა, ცნობის გასაცემად ექიმს თავად პილოტმა უნდა მიმართოს. დილემა იმაში მდგომარეობს, რომ პილოტი რომელიც თავად მიმართავს ექიმს, აღიქვამს “საბრძოლო ფრენების სიგიჟეს” და შესაბამისად ფსიქიკურად მდგრადია, ანუ ვერ მიიღებს შესაბამის ცნობას. აქედან გამომდინარე, ასეთ საბუთს ვერავინ იღებს და  იძულებულია გააგრძელოს სახიფათო ფრენები.

ნაწარმოები სავსეა სახალისო პარადოქსებით, რომლებიც მეტწილად პერსონაჟების დიალოგებში გამოიხატება. ერთ-ერთ საინტერესო ეპიზოდს იოსარიანის მიერ მსუბუქი ყოფაქცვის ქალის ხელის თხოვნის ეპიზოდია. იოსარიანი უარს იღებს, იმ მიზეზით, რომ როსკიპი რომლითაც ის მოიხიბლება, თვლის რომ ნორმალურ მამაკაცს არ შეიძლება უნდოდეს არაქალიშვილი, მითუმეტეს მსუბუქი ყოფაქცევის ქალის ცოლად მოყვანა. ამიტომაცაა, რომ მას არ მოსწონს ისეთი მამაკაცი, რომელიც მას ხელს სთავაზობს. ამავდროულად, ნახსენებ ქალს მოსწონს სხვა ოფიცერი, თუმცა იმ შემთხვევაში თუ ეს უკანასკნელი მას ხელს სთხოვს, მისი სიმპატია უმალვე გაქრება.

აღნიშვნის ღირსია, რომ იუმორის და სამხედრო ბიუროკრატიაზე ქილიკის გარდა, რომანი მძლავრი ანტი მილიტარისტული მანიფესტია.

“შენ საუბრობ ომში გამარჯვებაზე, მე კი ვსაუბრობ ომში გამარჯვებაზე და ცოცხლად გადარჩენაზე,” ამბობს იოსარიანი სხვა ოფიცერთან კამათისას, რაზეც ეს უკანასკნელი შემდეგ კითხვას სვამს: “ზუსტად და ეგაა. ამიტომაც, როგორ ფიქრობ, რომელია უფრო მნიშვნელოვანი?” განრისხებული იოსარიანი პასუხობს: “ვისთვის? გაახილე შენი თვალები, კლევინჯერ, მკვდრისთვის არანაირი მნიშვნელობა არ აქვს, თუ ვინ მოიგებს ომს”.

განსხვავებულ ეპიზოდში იოსარიანი სხვა ოფიცერთან კვლავ ომზე და ზემდგომი ოფიცრების კორუფციაზე საუბრობს; “როდესაც მაღლა ვიყურები, ფულის მკეთებელ ადამიანებს ვხედავ. მე ვერ ვხედავ ვერც სამოთხეს, ვერც ანგელოზებს. მე ვხედავ ადამიანებს, რომლებიც ყოველ მოცემულ შესაძლებლობაზე და ყოველ ადამიანურ ტრაგედიაზე ფულს აკეთებენ.”

Catch – 22 ეპოქური და საკულტო ნაწარმოებია, რომლის შესაქმენლადაც ავტორს ჰერაკლისეური შრომის გაწევა დასჭირდა. ჰელერმა წიგნის წერა 1953 წელს დაიწყო, მისი პირველი გამოცემა კი მეტწილად ნაწარმოებზე მუშაობის გამო, მხოლოდ 1961 წელს მოხერხდა. საინტერესოა, რომ Catch – 22 -ს პირველ გამოცემას ამერიკაში მწყრალად შეხვდნენ. გაყიდვების რაოდენობა დიდი ხნის განმავლობაში დაბალ ნიშნულზე ფიქსირდებოდა, ხოლო ზოგიერთი კრიტიკოსი კი მას “უსტრუქტურო და წასაკითხავად გამოუდეგარ” წიგნად მოიხსენიებდნენ.  თუმცა,  როდესაც ნაწარმოებმა ნისლიან ალბიონამდე მიაღწია, რომანმა ნამდვილი ბუმი მოახდინა. წიგნის მაღაზიები მყიდველებს ვერ აუდიოდნენ. ამის შემდეგ წიგნს დავიწყება ბედად აღარ ეწერა, დღეს კი ის ნებისმიერი თავმოყვარე მკითხველის “წაკითხულ ან წასაკითხ” წიგნებს შორისაა.

ორჰან ფამუქის თოვლში გახვეული აღმოსავლეთი და დასავლეთი [რეცენზია წიგნ “თოვლზე”]

ორჰან ფამუქის თოვლი

ცოტა ხნის წინ ერთი ნაცნობის კითხვაზე თუ რას ვკითხულობდი, წიგნის ყდა დავანახე. ავტორი რომ ამოიკითხა, მომიგო: “ორჰან ფამუქი? არაა კარგი მწერალი”.

შენიშვნაზე მწვავე რეაქცია არ მომიხდენია, ფამუქის დაცვას არ ვაპირებდი, თუმცა ხმამაღალი განაცხადით არც ლიტერატურული სნობიზმის გილდიაში ვაპირებდი გაწევრიანებას და ამიტომაც მოკრძალებით ვიკითხე, “რატომ?” ჩემი ნაცნობის მთავარი არგუმენტი “უბრალოდ არაა კარგი მწერალი” აღმოჩნდა და იმ მოკლე არგუმენტაციაში ფამუქის დასაცავად მხოლოდ ის თქვა რომ “ერთადერთი კარგი წიგნი, რომელიც მან დაწერა ‘თეთრი ციხესიმაგრეაო’ “.

იმ მოკლე საუბრიდან გამომდინარე რატომღაც ისეთი შთაბეჭდილება შემექმნა, რომ ჩემი ნაცნობი ფამუქის შემოქმედებას მაინცდამაინც კარგად არ იცნობდა, ხოლო “თეთრი ციხესიმაგრის აღიარებაში,” ანუ იმ ნაწარმოების აღიარებაში რომელიც ავტორის ყველაზე წარმატებულ რომანებს პოპულარობით საგრძნობლად ჩამორჩება,  განსხავავებული, ერთგვარი ლიტერატურული ჰიპსტერული დამოკიდებულება ამოვიკითხე.

ორჰან ფამუქის შემოქმედებას მაინცდამაინც კარგად არც მე ვიცნობ. მისი ავტორობოთ სულ სამიოდე წიგნი მაქვს წაკითხული (მათ შორის “თეთრი ციხესიმაგრე”), მაგრამ შეიძლება ამიტომაც ერთი ხელის მოსმით ფამუქის სუსტ მწერლად გამოცხადებას არ ვაპირებ.

აღწერილი ეპიზოდიდან რამდენიმე დღის შემდეგ ფამუქის “თოვლის” კითხვა დავასრულე. წიგნმა შერეული გრძნობები დამიტოვა, ბოლომდე ვერ გავერკვიე რა ნიშანს დავუწერდი ნაწარმოებს, ვფიქრობდი მომეწონა თუ არ მომეწონა. პასუხი ჩემს თავში რომ ვერ აღმოვაჩინე ინტერნეტში რეცენზიების კითხვა დავიწყე. აღმოჩნდა რომ რეცენზიები არც აქ იყო ერთგვაროვანი, ზოგიერთი მას უფრო დადებითად, ზოგიერთი კი უფრო უარყოფითად აფასებდა . შეიძლება ითქვას, რომ ერთადერთი რაც რეცენზიების უმეტესობას აერთიანებდა ის იყო, რომ წიგნს ერთი ხელის მოსმით არავინ “ანადგურებდა”. წონადი გამოცემების ავტორები კი “თოვლს” ვრცელი განხილვის საგნად აქცევდნენ.

რეცენზიების კითხვამ საერთოდ დამაბნია, თუმცა ამავდროულად მიმახვედრა რომ საბოლოო ვერდიქტის გამოტანა არაა საჭირო და ამიტომაც წიგნის განხილვისას თავისუფლად შეიძლება იმაზე საუბარი თუ რა არ მომეწონა და რა მომეწონა. განხილვა რომ გამიმარტივდეს ამ რეცენზიას პირობითად ორ ქვეთავად დავყოფ.

წიგნის  თემა – აღმოსავლეთის და დასავლეთის დაპირისპირება?

ფამუქის “თოვლის” მოქმედება თურქეთის პროვინციალურ ქალაქ ყარსში ხდება. ეს ის ქალაქია, რომელიც თავისთავად ერთგვაროვანი არაა, აქ თავის დროზე, რუსები, აზერბაიჯანელები, სომხები, ქურთები და სხვა ეთნოსის წარმომადგენლები ცხოვრობდნენ.

თუმცა, ნაწარმოებში მოქმედება მე-20 საუკუნის 90-იან წლებში ვითარდება, ამიტომაც მიუხედავად მულტიკულტურული გამოცდილებისა, ქალაქის დამოკიდებულება “გარე,” სხვა კულტურის წარმომადგენლების მიმართ ერთვაროვანი არაა.

ნაწარმოების მთავარი გმირი კა (აქ აშკარაა ალუზია ფრანც კაფკას სასახლის მთავარ გმირზე) ყარსს სულ რამოდენიმე დღით სტუმრობს, ის სტამბოლელია, რომელიც დიდი ხნის განმავლობაში ფრანკფურტში ცხოვრობდა. მიუხედავად იმისა რომ კა თურქია, ის მაინც უცხოა ყარსელებისთვის, ის დასავლეთის განსახიერებაა, უფრო სწორედ კი იმ სეკულარული თურქეთის განსახიერება, რომელიც დასავლურ ტრადიციებს ემხრობა.

ამიტომაცაა, რომ მიუხედავად იმისა, რომ ქალაქის მაცხოვრებლების უმეტესობა კას მაინცდამაინც ცუდს ვერაფერს უბედავენ (მაგალითად პოლიცია დაკავებისას მას მოკრძალებით ექცევა, მაშინ როდესაც ანალოგიურ სიტუაციაში ჩავარდნილ ადგილობრივებს რიგიანად სცემენ და აწამებენ), მაგრამ ამის მიუხედავად მას მაინც “სხვანაირად,” უცხოსავით ექცევიან.

ავტორი თითქოს გვეუბნება, რომ მიუხედავად თურქეთის გაცხადებული სეკულარული პოლიტიკისა, ქვეყნის შიგნით სიტუაცია არაერთგვაროვანია, მძლავრია ისლამისტების მხარდამჭერების რაოდენობა და რაც უფრო მთავარია – მათი რწმენის ხარისხი.

მიუხედავად იმისა, რომ წიგნის კითხვისას შეიძლება შეგექმნათ შთაბეჭდილება, რომ ფამუქი მთავარი გმირის მიმართ  აშკარა სიმპატიითაა განწყობილი და მასში ის გარკვეულწილად საკუთარ თავსაც ხედავს, ავტორს არ უნდა დავუკარგოთ ის, რომ ის ბალანსს იცავს. მას არც დასავლეთის და არც აღმოსავლეთის კრიტიკა ავიწყდება, ისევე როგორც ამ ორის მიმართ გარკვეულ შემთხვევებში სიმპატიების გამოხატვა.

ერთ-ერთ ინტერვიუში ფამუქი საკუთარი ნაწარმოებების თემებზე საუბრისას ამბობს რომ ის ერთმანეთს ცივილიზაციებს არ უპირისპირებს, არამედ პირიქით ცდილობს ისაუბროს იმაზე თუ რა აერთიანებს სხვადასხვა კულტურებს. იგივეს თქმა შეიძლება “თოვლზე” და მიუხედავად იმისა, რომ ნაწარმოების კითხვისას სხვადასხვა კულტურები სახეზეა, ავტორი მაინც უფრო მეტად ადამიანობის განმსაზღვრელ თემებზე საუბრობს, ანუ ისეთ თემებზე როგორიც სიყვარული, რწმენა, მეგობრობა და ერთგულებაა. ამ თემებზე საუბრისას კი ავტორი გვახსენებს რომ ყველა ადამიანში, შესაბისად ნებისმიერი კულტურის წარმომადგენელში დევს რაღაც დადებით და რაღაც პირიქით – უარყოფითი. ამიტომაც შეიძლება ითქვას, რომ თავისთავად დადებითი ან იარყოფითი გმირი წიგნში არ არსებობს, ისევე როგორც დადებითი ან უარყოფითი კულტურა, ეს კი ნაწარმოებს ხიბლს სძენს.

წერის სტილი – აღწერით დატვირთული, ცოტა გაწელილი მაგრამ არამომაბეზრებელი?

ფამუქის მკითხველებისგან ხშირად გამიგონია რომ ავტორი უსაშველოდ წელავს სათქმელს და სცენების აღწერას ძალიან დიდ დროს უთმობს . შეიძლება ითქვას რომ გამონაკლისი არც “თოვლია”. ნაწარმოების ძირითადი ნაწილი სულ რაღაც სამი დღის განმავლობაში ვითარდება. ამის მიუხედავად, წიგნი 400 გვერდზე დიდია, ზოგიერთ სცენას კი ავტორი მიკროსკოპულად აღწერს.

ასე მაგალითად,  ერთ-ერთ სცენაში ფამუქი იმის აღწერასაც კი არ ერიდება თუ როგორ უკიდებს ერთ-ერთი პერსონაჟი ჯერ სხვის სიგარეტს, მერე საკუთარს და რას გრძნობს ამ დროს. მიუხედავად იმისა, რომ ბევრს ასეთი სკურპულოზური აღწერა შეიძლება მომაბეზრებლად მოეჩვენოს, მსგავსი დამოკიდებულებით ფამუქი განსაკუთრებით აურას ქმნის, აურას რომელიც მკითხველის გონებას მთლიანად გამოგონილ სამყაროში აგდებს.

“თოვლში” რამდენიმე მძლავრი სცენაა. ორს გამოვყოფდი: რომანის დასაწყისში თურქეთის განათლების სამინისტროს ჩინოვნიკს ვხვდებით, რომელსაც ისლამისტი ფანატიკოსი კლავს. თუმცა, სანამ მოკლავდეს, მკითხველის წინაშე იშლება სცენა რომელიც მკვლელობას წინ უძღვის. ამ მოქმედებაში ჩინოვნიკის და ფანატიკოსის დიალოგი იშლება. ამ სცენის ხიბლი არა უშუალოდ დიალოგი, არამედ ის ტექნიკური ხერხია რომელსაც ფამუქი იყენებს. ავტორი გვეუბნება რომ საუბარი, რომელიც ხსენებულ პირებს შორის გაიმართა, მისთვის ბევრად მოგვიანებით გახდა ცნობილი, უფრო კონკრეტულად კი მას შემდეგ რაც მას კასეტაზე ჩაწერილი დიალოგის მოსმენის საშუალება მიეცა. კასეტაზე, რომელიც იმ ჩამწერში იდო, რომელიც თავის მხრივ ჩინოვნიკს საუბრისას ჰქონდა ტანზე მიმაგრებული. აუდიო ფირზე ჩაწერილია ორი ადამიანის საუბარი, ადამიანის რომელიც სულ რაღაც რამოდენიმე წუთში გარდაიცვლება და ადამიანის რომელიც იმავე პერიოდში მკვლელი გახდება. ეს კი მათ საუბარს განსაკუთრებით ემოციურობას სძენს.

მეორე სცენა ერთ-ერთ საასტუმროში ვითარდება, სადაც შეკრებილი ისლამისტები, მემარცხენეები და ქურთი მეამბოხები ცდილობენ შეჯერდნენ საპროტესტო პეტიციაზე, რომლის გამოქვეყნებასაც ისინი გერმანულ გაზეთში იმედოვნებენ. სწორედ ამ სცენის აღწერისას შლის ავტორი წიგნის მთავარ თემას – აღმოსავლეთის (ტრადიციული თურქეთის) და დასავლეთის (ევროპის) უერთიერთობას.

“ჩვენ დებილები არ ვართ, ჩვენ უბრალოდ ღარიბები ვართ,” ამბობს წიგნის ერთ-ერთი პერსონაჟი და აგრძელებს, “როდესაც დასავლელი ხვდება ვიღაცას ღარიბი ქვეყნიდან, მას მძლავრი ზიზღის გრძნობა ეუფლება. ის ფიქრობს რომ საცოდავი ადამიანის გონება სავსე უნდა იყოს იმ უაზრობით რომელმაც მისი ქვეყანა სიღარიბეში და სასოწარკვეთაში ჩააგდო”.

სცენის დასკვნით ნაწილად შეიძლება ავტორის ჩართვა ჩათვალოთ სადაც ის საუბრობს იმაზე თუ რამდენად არ შეუძლია ადამიანს გაუგოს სხვა ადამიანს რომელიც მძიმე მდგომარეობაში არის აღმოჩენილი, რომლის გამოცდილებაც პირველს არ აქვს.

მიუხედავად იმისა, რომ ნაწარმოებში ბევრი მძლავრი სცენაა, წიგნის მთავარ ნაკლად შეიძლება შემდეგი ჩავთვალოთ: “თოვლის” მთავარი პერსონაჟი-კა პოეტია, რომელსაც ყარსში ჩამოსვლამდე არაფერი ღირებული არ აქვს დაწერილი. თუმცა, ქალაქში აღმოჩენისთანავე მას შემოქმედებითი წვა ეწყება და სულ რაღაც სამი დღის განმავლობაში ის 19 მძლავრ პოემას დაწერს. ამის მიუხედავად ფამუქი პრაქტიკულად არცერთ პოემაზე არ საუბრობს. შეიძლება იმის ვარაუდი რომ ავტორმა ამით ერთგვარი ხერხი გამოიყენა და პოემები “მისტერიად” დატოვა, მაგრამ ამავდროულად ეჭვი რომ ეს ნაწილი უბრალოდ დაუმუშავებელია ლეგიტიმურობას ბოლომდე მოკლებული არ უნდა იყოს. არადა, ამ პოემების “გამოგონებით” ავტორი ნაწარმოებს სხვა პედესტალზე აიყვანდა, მითუმეტეს რომ  მსგავსი გამოცდილება (ანუ ნაწარმოებში ნაწარმოების შექმნის იდეა) ნამდვილა არსებობს, თუნდაც პოლ ოსტერის “ილუზიების წიგნის სახით”.  

თავში ნახსენებ ჩემს ნაცნობს რომ დავუბრუნდეთ,  ერთ რჩევას მოგცემდით, სანამ რამე დასვკნებს გამოიტანდეთ, არც ჩემს ნაცნობს დაუჯეროთ და არც მე. თუ ლიტერატურა გიყვართ აუცილებლად წაიკითხეთ ხსენებული ავტორი. ის შეიძლება თქვენი საყვარელი ავტორი არ გახდეს, მაგრამ სხვა თუ არაფერი, აუცილებლად დაგამახსოვრდებათ და საინტერესო თემებსაც გაგიშლით.